مخاطرات ژئوپلیتیکی ـ حقوقی در قفقاز جنوبی: مطالعه موردی دالان زنگزور و چالش‌های امنیت ملی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

چکیده

این پژوهش به تحلیل مخاطرات ژئوپلیتیکی و حقوقی دالان زنگزور در قفقاز جنوبی و پیامدهای آن برای امنیت ملی ایران می‌پردازد. دالان زنگزور، مسیر ترانزیتی میان جمهوری آذربایجان و نخجوان از طریق استان سیونیک ارمنستان، با اعطای حقوق توسعه و مدیریت بلندمدت به کنسرسیومی بین‌المللی و محدودسازی کنترل عملیاتی ارمنستان، چالشی مستقیم برای حاکمیت سرزمینی و تمامیت ارضی محسوب می‌شود. با استفاده از رویکرد کیفی، تحلیل محتوا و تماتیک منابع ثانویه شامل اسناد حقوقی، مقالات علمی و گزارش‌های خبری، پیامدهای ژئوپلیتیکی، حقوقی و امنیتی این دالان شناسایی شد. نتایج نشان می‌دهد فعال شدن دالان زنگزور موجب کاهش نقش ایران در شبکه‌های ترانزیتی شمال–جنوب و شرق–غرب، تقویت نفوذ بازیگران فرامنطقه‌ای و بازآرایی توازن قدرت در قفقاز جنوبی می‌شود. علاوه بر این، ابهام در تعریف حقوقی دالان، تهدیدات بالقوه‌ای برای ثبات حاکمیت ارمنستان و ایجاد رویه‌های مخاطره‌آمیز در حقوق بین‌الملل سرزمینی ایجاد می‌کند. این مطالعه نشان می‌دهد که مدیریت مخاطرات دالان زنگزور مستلزم رویکردی تلفیقی میان ژئوپلیتیک، حقوق بین‌الملل و امنیت ملی است تا اثرات منفی آن بر ایران کاهش یابد.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. منابع و مراجع
  2.  احمدی، سیدعباس. هاشمی، سیدیوسف. (1397) ژئوپلیتیک و مخاطرات انسانی (چاپ اول)، انتشارات دانشگاه تهران.
  3. استوار، مجید. نظر، هارمیک. (تابستان 1403). گرایش به شرق در دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران و جایگاه ایران در سیاست خاورمیانه‌ای چین. تعاملات دیپلماتیک، 2(5)، 255-295.
  4.  پور احمدی میبدی، حسین و فیض اللهی، مهدی . (1402). تشدید تنش در قره‌باغ و چالش منافع منطقه‌ای ایران در سال‌های 2020 و 2023. مطالعات اوراسیای مرکزی. 16(2), 75-100.
  5.  جاجانی، مهرداد. سنائی، اردشیر. شیرزاد، حمیدرضا. (1402). متغیرشناسی و تحلیل اکتشافی-ساختاری تأثیر ایجاد دالان زنگزور بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران: ارائه سناریوی سازگار با بوم امنیتی ایران. مطالعات راهبردی بسیج، 26(100)، 177-205.
  6.  حسین‌زاده،وحید. نصیری، بهزاد. (1403). تأثیر جنگ ۲۰۲۲ اوکراین بر کوریدورهای ترانزیتی قفقاز. مطالعات کشورها, 2(1), 35-63.‎
  7. حسینی، مریم. (21 مرداد 1404). رزمایش نظامی ارمنستان و آمریکا آغاز شد.  باشگاه خبرنگاران جوان. ۸۹۸۷۷۱۰. https://www.yjc.ir.
  8.  رحمان حریری، کامران لطفی، عاطفه شهسواری، (1404). ژئوپلیتیک کریدور زنگزور و امنیت ملی ایران: مدلسازی تعاملات ائتلاف رقیب با چارچوب نظریه بازی ها، فصلنامه سیاست جهانی، 14(2)، 145-169.
  9. دیپلماسی ایرانی. (6 مرداد 1404). تقابل منافع در قفقاز؛ ایران، آذربایجان و بازیگران تازه‌وارد. کد : ۲۰۳۴۲۱۳. http://www.irdiplomacy.ir.
  10. رنجبر حیدری، وحید. (1403). دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در رقابت با کریدورهای تجاری بین‌المللی. تعاملات دیپلماتیک، 2(5)، 1-52.
  11. صالحی، مهرداد. رئیسی نژاد، آرش . (1402). اتحاد آنکارا – باکو در جنگ دوم قره‌باغ و تأثیر آن بر امنیّت ملّی ایران. فصلنامه سیاست خارجی. 37(2)، 81-108.
  12. قادری حاجت، مصطفی. منیری، کامل و امیرپور قوجه بیگلو، ایرج. (1403). تأثیر راه‌گذر زنگه‌زور بر وزن ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات اوراسیای مرکزی, 17(2). 189-213.
  13.  قائم مقامی، ع (1403). تاثیر جاده زنگزور بر موقعیت جغرافیایی ترکیه و ایران، نشریه مطالعات راهبردی جهان اسلام، 25(4)، 40-79.
  14.  گل کرمی، عابد و مصطفی پور،سجاد. (1403). دالان زنگزور و آینده موقعیت ژئوپلیتیک ایران. جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای, 14(56), 1-20.
  15. محروق، فاطمه. نعیم نژاد، رسول. (1403). بررسی تأثیر شبکه منطقه ای متداخل روسیه و ترکیه بر امکان و امتناع کریدور زنگزور.‎ پژوهش نامه ایرانی سیاست بین الملل. دوره 13، شماره 1 - شماره پیاپی 25، صفحه 375-331.
  16. مقیمی، ا. (1393) دانش مخاطرات (برای زندگی با کیفیت بهتر و محیط پایدارتر) (چاپ دوم). انتشارات دانشگاه تهران.
  17.  ممبینی، اشکان. (۱۴۰۲). اهمیت قفقاز جنوبی و لزوم مقابله با نفوذ غرب. راهبرد معاصر.
  18. موسوی شهیدی، سید مهدی. وحدانی نیا، ولی اله. حسینی، سید ناصر . (1403). ایران در آستانه یک تقاطع ژئوپلیتیک: چالش‌های ناشی از سناریوی محتمل کریدور زنگزور. آینده‌پژوهی دفاعی. 9(35), 1-25.
  19.  Agnew, J., (2004). Geopolitics: Re-visioning world politics. Routledge.
  20.  Al Jazeera. (9 August 2025). Iran rejects planned transit corridor outlined in Armenia-Azerbaijan pact. Al Jazeera. https://www.aljazeera.com/news/2025/8/9/iran-rejects-planned-transit-corridor-outlined-in-armenia-azerbaijan-pact.
  21.  Al Jazeera Centre for Studies. (2025, September 10). Azerbaijan-Armenia agreement: US entry upsets balance of power in the South Caucuses. Al Jazeera Centre for Studies. https://studies.aljazeera.net/en/policy-briefs/azerbaijan-armenia-agreement-us-entry-upsets-balance-power-south-caucuse.
  22.  Ali, S. R., & Mumtaz, S. (2025). POLITICS OF CORRIDORS-EMERGING SUB-REGIONAL SECURITY COMPLEX IN SOUTH ASIA. International Journal of Social Sciences Bulletin, 3(1), 947-967.
  23.  Buzan, B. (2008). People, states & fear: an agenda for international security studies in the post-cold war era. ECPR press.
  24.  Buzan, B., Wæver, O. and De Wilde, J., (1998). Security: A new framework for analysis. Lynne Rienner Publishers.
  25.  Buzan, B., & Waever, O. (2003). Regions and powers: The structure of international security (Vol. 91). Cambridge University Press.
  26.  Civil Net. (8 August 2025). OPINION – The Dead End Corridor. https://www.civilnet.am/en/news/967844/opinion-the-dead-end-corridor.
  27.  Dalby, S., (2002). Environmental security (Vol. 20). U of Minnesota Press.
  28.  de Waal, T. (2021). In the South Caucasus, can new trade routes help overcome a history of conflict? Carnegie Endowment for International Peace.
  29.  Eurasia Review. (2024). The Zangezur Corridor and the new geopolitics of the South Caucasus. https://www.eurasiareview.com/22072025-us-management-of-the-zangezur-corridor-in-the-caucasus-iran-wont-like-it-analysis.
  30.  Flint, C., (2021). Introduction to geopolitics. Routledge.
  31.  Goble, P. A. (1992), "Coping with the Nagorno-Karabakh Crisis", Fletcher F. World Affairs, 16, 19.
  32.  Guliyev, Vusal. (August 5, 2025). Zangezur Corridor Emerges as Key to Azerbaijan-Armenia Reconciliation.Modern diplomacy. https://moderndiplomacy.eu/2025/08/05/zangezur-corridor-emerges-as-key-to-azerbaijan-armenia-reconciliation.
  33.  Holland, Ben. (9 August 2025). Trump’s Caucasus Gambit to Open New East-West Trade Corridor. Bloomberg. https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-09/trump-s-caucasus-gambit-opens-new-east-west-trade-corridor-new-economy?srnd=homepage-asia.
  34.  Kaldor, M. (2013). New and old wars: Organised violence in a global era. John Wiley & Sons.
  35.  Khachidze, M., & Geybullayeva, A. (2025, August 16). Trump, Aliyev, and Pashinyan’s historic agreement: A chance for peace?. Global Voices. https://globalvoices.org/2025/08/16/trump-aliyev-and-pashinyans-historic-agreement-a-chance-for-peace.
  36.  KIM, SEUNG MIN . PRICE, MICHELLE L. (9August 2025 ).Leaders of Armenia and Azerbaijan shake hands and sign deal at White House peace summit. The Associated Press. https://apnews.com/article/donald-trump-white-house-armenia-azerbaijan-069379e9c4a058c96af38afbf4684829.
  37.  Kawas, M. (2025, August 19). America on Iran’s borders: The implications of the Armenia–Azerbaijan agreement. Progress Center for Policies. https://www.arabprogress.org/en/america-on-irans-borders-the-implications-of-the-armenia-azerbaijan-agreement.
  38.  Mammadli, M. (2025, September 9). Geopolitical and geoeconomic benefits of opening the Zangezur Corridor (TRIPP). Aze.Media. Retrieved from https://aze.media/geopolitical-and-geoeconomic-benefits-of-opening-the-zangezur-corridor-tripp.
  39.  Newman, D. (2006). The lines that continue to separate us: borders in ourborderless' world. Progress in Human geography, 30(2), 143-161.
  40.  Omidi, A. (2025). Iran's perceived geopolitical concerns regarding the implementation of article 9 of the Armenia-Azerbaijan Armistice Agreement (2020) (No. 2025-9). Ordnungspolitische Diskurse.
  41.  Piotrowski, M., & Wojtasiewicz, W. (2025, November 3). The American path to peace between Armenia and Azerbaijan. PISM Bulletin.
  42.  Rubin. (31 July 2025). The Zangezur Corridor: The Geopolitical Flashpoint You’ve Never Heard Of.National Security Journal.https://nationalsecurityjournal.org/the-zangezur-corridor-the-geopolitical-flashpoint-youve-never-heard-of.
  43.  Sacan, R. (2023). Geostrategic analysis of the Zangezur Corridor. Center of Economic and Social Development (CESD).

 

نشریه علمی آفاق اطلاعات
دوره 2، شماره 4
اسفند 1404
صفحه 332-353

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار