مبانی فقهی و حقوقی اصل ۲۵ قانون اساسی؛ تعامل بین ضرورت‌های امنیتی و حقوق شهروندی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

چکیده

   این پژوهش با هدف: تبیین ابعاد فقهی و حقوقی اصل ۲۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، به بررسی حدود مشروع مداخله حکومت در حریم خصوصی شهروندان می‌پردازد. اصل ۲۵ ، با تأکید بر ممنوعیت تجسس، استراق سمع، بازرسی و افشای مکاتبات و مراسلات، بر مصونیت ارتباطات خصوصی تأکید دارد و تنها به حکم قانون امکان استثناء را فراهم کرده است . یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد: فقه امامیه، ضمن تأکید قاطع بر حرمت ورود به حریم خصوصی، در موارد خاص و براساس قواعدی چون اهم و مهم، اضطرار، مصلحت عمومی و حفظ نظام، امکان مداخله محدود و مشروع را در مواجهه با تهدیدهای واقعی می‌پذیرد. تحلیل مذاکرات مجلس و بررسی نهایی قانون اساسی نیز مؤید همین دیدگاه است؛ به‌ویژه سخنان آیت‌الله مکارم شیرازی در جلسه ۲۷، که بر ضرورت درج قید استثناء در اصل، برای حفظ مصالح کشور تأکید می‌نماید. این مقاله با رویکرد تحلیلی و تطبیقی، بر ضرورت ایجاد سازوکارهای قانونی، نظارت قضایی مؤثر و تحدید مداخلات به موارد ضروری تصریح دارد و در نهایت الگویی متوازن برای همزیستی امنیت ملی و حقوق شهروندی در نظام اسلامی پیشنهاد می‌کند.

کلیدواژه‌ها


  1. منابع و مآخذ

    1.امام خمینی.(بی‌تا)، صحیفه امام (ج ۱۵). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

    1. امام خمینی. (۱۳۸۵)، ولایت فقیه. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    2. امام خمینی. (۱۳۷۹( ، کتاب البیع ،جلد ۲،تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

    4.اداره کل حقوقی قوه قضاییه. (۱۳۹۷، نظریه مشورتی شماره ۲۴۴۰/۹۷/۷ مورخ ۱۳۹۷/۰۹/۰۵.(

    5.افتخاری, اصغر . (1393). تحلیل الگوی تعامل و آزادی و امنیت. پژوهش های راهبردی سیاست 3(8), 83-99.

    1. باقی، عمادالدین. ( ۱۳۹۶(­ حق حریم خصوصی در فقه و قانون. سایت گویا. دریافت‌شده از: https://news.gooya.com/2017/07/post-5820.php
    2. دادگستری جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۹۰)، آرای قضایی.
    3. دشتی سعید( ۱۳۹۲)؛«ویژگی‌های سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی و کارکنان آنها در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران از منظر امام خامنه‌ای مدظله العالی» فصلنامه اطلاعاتی ـ حفاظتی جامعه اطلاعاتی ، شماره14.
    4. رئیسی، ابراهیم. (۱۴۰۲)،بیانات رئیس قوه قضاییه درباره اصل ۲۵ قانون اساسی. پایگاه خبری انتخاب. دریافت‌شده از: https://www.entekhab.ir/fa/news/830389
    5. شورای نگهبان. (۱۳۹۶) ،بازخوانی نظرات شورای نگهبان.
    6. شهید ثانی، زین الدین. (۱۴۱۳ق)، الروضة البهیه. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
    7. صدوق،محمد ،الخصال، ترجمه کمره‌ای، ۱۳۷۷ش،ج۲.
    8. طباطبایی، محمدحسین. (۱۴۱۷ق)، تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    9. علوی، ح.(۱۳۹۹).،امنیت، حقوق شهروندی و کنترل قدرت نهادهای اطلاعاتی. پژوهشنامه اطلاعات و امنیت، ۱۵(۱)، ۱۲۰-۱۴۳.
    10. فرمان هشت ماده‌ای امام خمینی. (۱۳۶۱)،در: صحیفه امام، جلد ۱۷، صفحه ۲۵۲.
    11. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۵۸) اصل ۲۵.
    12. قانون مجازات اسلامی (تعزیرات). (۱۳۷۵)،قانون آیین دادرسی کیفری. (۱۳۹۲).
    13. قانون نظارت بر رفتار قضات. (۱۳۹۰).
    14. قانون مجازات اسلامی. (۱۳۹۲). مواد ۵۸۲ و ۵۸۷. روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.

    20.کدیور، محسن. (۱۳۸۰)،«حفظ نظام از اوجب واجبات است؟»، کیهان اندیشه، شماره ۶۲.

    1. کلینی، محمد. (۱۴۰۷ق)،الکافی. قم: دارالحدیث.
    2. محقق حلی، ن. (۱۴۰۸ق)، شرائع الاسلام. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
    3. متقی، ابراهیم. (۱۳۸۹)،گونه‌شناسی تهدیدهای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران. آفاق امنیت، ۳(۸)، ۵۶-۷۸.
    4. مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.(۱۳۶۴)،صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (جلد اول: جلسات اول تا سی و یکم). تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
    5. محسنی، فرید.( ۱۳۸۹)، حریم خصوصی اطلاعات (مطالعه کیفری در حقوق ایران، ایالات متحده آمریکا و فقه امامیه) تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (علیه السلام).
    6. مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۲) ، فقه حکومتی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    7. منشور حقوق شهروندی. (۱۳۹۵)،وزارت دادگستری جمهوری اسلامی ایران.
    8. موسوی، مسعود (۱۳۹۹)، امنیت ملی و تهدیدات نوین. فصلنامه مطالعات راهبردی، ۲۸(۱۱۰)، ۱-۲۵.
    9. نجفی، م. (۱۳۶۷)، جواهر الکلام. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    10. نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صال: انتشارات آوای بهار.
    11. نظریه شماره 7/97/2440 تاریخ1397/09/05اداره کل حقوقی قوه قضاییه درباره محدودیت دسترسی قضات به اطلاعات مخابراتی و مصوبات دفتر نظارت بر اجرای اصل25قانون اساسی https://wikihoghoogh.net/wik.
    12. وزارت دادگستری. ( ۱۳۸۸ )،پیش‌نویس لایحه حریم خصوصی جمهوری اسلامی ایران. معاونت حقوقی ریاست جمهوری.
    13. ویکی امام خمینی. (۱۴۰۴)، حفظ نظام. بازیابی شده از https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/حفظ نظام
    14. ویکی فقه. (بی تا)، حریم خصوصی از منظر حقوقی.
    15. ویکی فقه. (بدون تاریخ). بازیابی از: https://fa.wikifeqh.ir/حفظ_نظام_از_اوجب_واجبات_است.

      منابع لاتین:

    1. Buzan, B., Wæver, O., & de Wilde, J. (1998). Security: A New Framework for Analysis. Lynne Rienner Publishers.
    2. Buzan, B., Wæver, O., & de Wilde, J. (1998). Security: A New Framework for Analysis. Lynne Rienner Publishers.
    3. Devlin, P. (1965). The Enforcement of Morals. Oxford University Press.
    4. Feinberg, J. (1984). Harm to Others: The Moral Limits of the Criminal Law. Oxford University Press.
    5. García, F. J., & Fernández, J. (2022). The Security Versus Freedom Dilemma: An Empirical Study of the Spanish Case. Frontiers in Sociology, 7, 774485. https://doi.org/10.3389/fsoc.2022.774485
    6. Buzan, B., Wæver, O., & de Wilde, J. (1998). Security: A New Framework for Analysis. Lynne Rienner Publishers.
    7. Donohue, L. K. (2008). The Cost of Counterterrorism: Power, Politics, and Liberty. Cambridge University Press.