واکاوی تهدیدهای ناشی از حذف قاچاق کالا بر تغییرات زیست‌پذیری مناطق مرزی موردمطالعه: حاشیه‌نشینان شهر مرزی زابل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

چکیده

امروزه یکی از مهم­ترین آسیب­ها در جهت تضعیف و خدشه­دار نمودن امنیت کشور ایران، وجود پدیدۀ قاچاق در مناطق مرزی است. این پدیده به عنوان فعالیّتی غیر­رسمی در زیست­پذیری مناطق مرزی که به دلیل حاشیه­ای بودن در نظام برنامه­ریزی مرکز ـ پیرامون در رنج و فشار هستند، جایگاه ویژه­ای دارد. قطعاً کاهش و حذف این فعالیّت غیررسمی به‌صورت یک‌باره و بدون برنامه­ریزی جهت تدارک راهکارهای جایگزین از مناطق مرزی به‌ویژه شهرهای مرزی که به دلیل ضعف ساختارهای اقتصادی وابستگی بسیاری به قاچاق کالا دارند، تغییرات عمده­ای را در زیست پذیری ساکنان مرزنشین به همراه خواهد داشت. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف واکاوی تهدیدهای ناشی از حذف قاچاق کالا بر تغییرات زیست­پذیری مناطق مرزی در نقاط حاشیه­نشین شهر زابل پرداخته تا از این طرق بتواند با توجّه به وضعیت موجود، راهکارهای کاربردی به‌منظور بهبود زیست­پذیری افراد ساکن در این مناطق به دنبال حذف قاچاق کالا ارائه نماید. رویکرد غالب تحقیق، کمّی و روش آن مبتنی بر پیمایش بود. جامعۀ آماری پژوهش حاضر بر اساس نتایج سرشماری سال 1390 مرکز آمار ایران، شامل 10500 خانوار ساکن در نقاط حاشیه­نشین شهر زابل (14 محله) می­باشد (10500=N). حجم نمونه با استفاده از جدول بارتلت و همکاران، 157 خانوار به دست آمد. همچنین روایی صوری و محتوایی پرسش­نامه با نظر متخصصان مورد تائید قرار گرفت و برای تعیین میزان پایایی بخش­های مختلف از ضرایب آلفای کرونباخ استفاده شد که مقدار آن برابر 839/0 برآورد گردید. نتایج آزمون t زوجی در خصوص بُعد اقتصادی و اجتماعی زیست­پذیری مناطق حاشیه­نشین، مؤید آن است که میانگین­ها (قبل و بعد از حذف قاچاق کالا) تفاوت معنی­داری در سطح یک‌صدم و در بُعد محیطی در سطح پنج‌صدم دارند و زیست­پذیری ساکنان در این سه بُعد، در دورۀ قبل و بعد از حذف قاچاق کالا کاهش یافته است. همچنین بر اساس بخش دیگری از یافته­های تحقیق، اختلاف معنی­داری در خصوص بُعد کالبدی ساکنان در قبل و بعد از حذف قاچاق کالا مشاهده نگردید. نتایج حاصله از رگرسیون چند متغیرۀ هم‌زمان نشان داد که ابعاد اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و محیطی به ترتیب به‌عنوان مهم­ترین عوامل تأثیرگذار، درمجموع توانایی تبیین 6/73 درصد از تغییرات تهدیدات حذف قاچاق کالا در این مناطق را بر عهده داشته­اند. بیشترین تغییرات از حذف قاچاق کالا با مقدار بتای به‌دست‌آمدۀ 458/0 مربوط به بُعد اقتصادی در این مناطق می­باشد. در پایان، بر اساس نتایج به‌دست‌آمده، پیشنهادهایی ارائه گردید.

کلیدواژه‌ها


  1. منابع و مراجع

    1. آقازاده، علیرضا. 1385. قاچاق کالا. انتشارات آثار اندیشه، تهران: ایران.
    2. ابراهیم­زاده، عیسی. موسوی، میر نجف و کاظمی­زاد، شمس­اله...1391. تحلیل فضایی نابرابری­های منطقه­ای میان مناطق مرزی و مرکزی ایران، فصلنامه ژئوپلتیک، سال هشتم، شماره 1، صص 235-214.
    3. اطهاری، کمال. 1390. مسکن در گزارش وضعیت اجتماعی ایران. مؤسسه رحمان، مدیر پروژه: سعید مدنی قهفرخی.
    4. امان پور، سعید. منوچهری، سوران. اکبری، مهناز؛ و عباسی، زهرا. 1394. تحلیلی بر تأثیرات حذف قاچاق کالا بر تغییرات سطح کیفیت زندگی روستاییان؛ مطالعۀ موردی: روستاهای مرزی شهرستان سراوان، فصلنامه اطلاعات جغرافیایی (سپهر)­، سال بیست و چهارم، شماره 96، صص 134-121.
    5. ایراندوست، کیوان. 1389. مرور تجربۀ کوتاه توانمندسازی سکونتگاه­های غیررسمی (نمونه: شهر کرمانشاه)­، فصلنامه جغرافیا و توسعه، شماره 20، صص 78-59.
    6. ایمانی­جاجرمی، حسین. 1381. حاشیه­نشینان حرم نگاهی به مسئله اسکان غیررسمی در مشهد، فصلنامه مدیریت شهری، شماره 10، صص 51-44.
    7. برادران، مراد. غفاری، غلامرضا. زاهدی، محمدجواد؛ و ربیعی، علی. 1396. حاشیه‌نشینی: تحلیل جامعه‌شناختی مسائل اجتماعی سیاست­های مسکن و پدیدۀ غیررسمیت (بررسی نمونۀ میان­آباد، اسلامشهر، تهران)، فصلنامه بررسی مسائل اجتماعی ایران، سال هشتم، شماره 1، صص 231-209.
    8. بزی، خدارحم. کیانی، اکبر؛ و صفرزائی، عبدالغنی. 1395. بررسی علل شکل‌گیری و راهکار مقابله حاشیه‌نشینی شهر زابل با تأکید بر توانمندسازی، فصلنامه مطالعات شهری، شماره 21، صص 28-17.
    9. بزی، خدارحم. 1386. تحلیلی بر روند شهرنشینی و توسعۀ فیزیکی شهر زابل، مجله فضای جغرافیایی، شماره 18، صص 30-1.
    10. پورآقایی، عبدالله. 1385. علل شکل­گیری اسکان غیررسمی در شهر رشت و راهکارهای ساماندهی آن، مجلۀ چشم‌انداز جغرافیایی، شماره 2، صص 66-45.
    11. خراسانی، محمدامین. 1397. تحلیل و ارزیابی تطبیقی دیدگاه ساکنان و مدیران محلی در رابطه با زیست­پذیری روستاهای پیرامون شهری در شهرستان ورامین، فصلنامه جغرافیا و توسعه، شماره 51، صص 280-261.
    12. دهخدا، علی اکبر. 1339. لغت‌نامه، جلد 38، تهران: ایران.
    13. رزاقی­اصل، سینا. خاتمی، متین؛ و امتی، مصطفی. 1397. بازشناسی مؤلفه­های مؤثر در زیست‌پذیری فضاهای امن زیرسطحی مبتنی بر رویکرد نظریۀ مبنایی، فصلنامه مدیریت شهری، شماره 50، صص 144-137.
    14. ساسان­پور، فرزانه. علیزاده، سارا؛ و اعرابی مقدم، حوریه. 1397. قابلیت­سنجی زیست­پذیری مناطق شهری ارومیه با مدل RALSPI، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال هجدهم، شماره 48، صص 258-241.
    15. ساسان­پور، فرزانه. تولایی، سیمین؛ و جعفراسدآبادی، حمزه. 1394. سنجش و ارزیابی زیست‌پذیری شهری در مناطق بیست و دوگانۀ کلان شهر تهران، فصلنامۀ برنامه­ریزی منطقه­ای، شماره 18، صص 42-27.
    16. سعیدی، علی‌اصغر. اسماعیل‌زاده، خالد؛ و عبدالله پور، جمال. 1388. بررسی جامعه­شناختی اقتصادی بازارچۀ مشترک مرزی؛ مطالعه موردی: بازارچه­های مرزی سردشت و پیرانشهر، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 45، صص 133-93.
    17. شماعی، علی. ساسان­پور، فرزانه. سلیمانی، محمد. احدنژاد روشتی، محسن؛ و حیدری، تقی. 1395. تحلیل زیست­پذیری بافت­های فرسودۀ شهری؛ مطالعۀ موردی: بافت فرسوده شهر زنجان، فصلنامه جغرافیای انسانی، سال چهل و هشتم، شماره 4، صص 799-783.
    18. شیخی، محمد. 1381. فرایند شکل­گیری و دگرگونی سکونتگاه­های خودرو پیرامون کلان شهر تهران (نمونۀ مطالعاتی: اسلام‌شهر، نسیم شهر و گلستان)، نشریه هفت شهر، سال سوم، شماره 8، صص 51-36.
    19. شیرعلی، ابراهیم. 1392. مطالعات تحول مسکن در ایران بعد از انقلاب اسلامی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران: دانشکده علوم اجتماعی.
    20. صدیق سروستانی، رحمت‌الله. 1376. حاشیه­نشینی و امنیت، مجموعه مقالات همایش توسعه و امنیت عمومی، معاونت امنیتی و انتظامی، جلد دوم، تهران: وزارت کشور.
    21. عزتی، نصرالله. حیدری­پور، اسفندیار و اقبالی، ناصر. 1390. نقش و جایگاه آمایش مناطق مرزی در نظام برنامه­ریزی (مطالعه موردی: مناطق مرزی ایران)، فصلنامه نگرش­های نو در جغرافیایی انسانی، سال سوم، شماره 4، صص 197-179.
    22. عندلیب، علیرضا. 1380. نظریه پایه و اصول آمایش مناطق مرزی جمهوری اسلامی ایران، تهران: انتشارات دانشکده فرماندهی ستاد سپاه.
    23. کهنه­پوشی، سیدهادی؛ و شایان، حمید. 1392. بررسی تأثیرات اقتصادی قاچاق کالا بر شهرهای مرزی؛ موردمطالعه: شهر مریوان، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال سیزدهم، شماره 29، صص 73-51.
    24. میرشکاران، یحیی؛ و صادقی، علی. 1394. تحلیلی بر پدیدۀ قاچاق در مناطق مرزی ایران و پیامدهای امنیتی آن، فصلنامه دانشکده علوم و فنون مرز، سال ششم، شماره 2، صص 94-71.
    25. نورمحمدی، خسرو. 1371. بررسی طرح ایجاد مناطق ویژه تجارت مرزی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی.
    26. نوری، جعفر. 1382. گسترش قاچاق در بستر نابسامان و سیاست جنایی مقابله با آن، مجله تخصصی الهیات و حقوق، سال سوم، شماره 10، صص 174-149.
    27. Akhtar, A. and Toran, K. 2000. Migration, Slums and Urban Squalor at WWW.YORKU.CA/Bunchmi/ICEH.
    28. Bego, E. 2003. Assessing Feasibility Study of informal Settlement Upgrading: Are there GI policy and Management Implications? Case Study of Windhoek Namibia, International Institute for Geo-information Science and Earth Observation Enscheda, The Netherland. Pp: 1-24.
    29. Bradbury, S, L, 2010.an assessment of the free and secure trade(FAST) program along the Canada-US border. Journal of TransportPolicy, 17, pp. 367-380.
    30. Deflem, M and Henry-Turner, K, 2001. Smuggling. In: Lukenbill,D. Peck, D.L. (Eds.), Encyclopedia of Criminology and DeviantBehavior. Brunner- Rutledge, Philadelphia, PA, pp. 473–475.
    31. Merriman, D. 2003. Understanding, Measure, and Combat Tobacco Smuggling. Toolkit No.7. World Bank. Available at:http://www.worldbank.org/tobacco/pdf/Smuggl ing.pdf (Access: 06.02.09).
    32. Radcliff, B. 2001. Politics, markets andlife satisfaction: The Political economy of humanhappiness, American Political Science Review,95(4), PP: 939-955.

    32.Susanti, R. Soetomo, S. Buchori, I. and Brotosunaryo, P. M. 2016. Smart Growth, Smart City and Density: In Search of the Appropriate Indicator for Residential Density in Indonesia, Procedia - Social and Behavioral Sciences, 227, pp. 194–201.

    1. Timmer, V. and Seymoar, N.K. 2005. The World Urban Forum 2006 Vancouver Working Group Discussion Paper, International Centre for Sustainable Cities.